پیدایش رمان تاریخی نوین فارسی کاملا تازگی دارد. نخستین آزمایش در این نوع ادبی، چنان که پروفسور ادوارد براون در جلد چهارم اثر استادانه خود در ادبیات فارسی (ص 464-466) نشان داده، به قلم شیخ موسی همدانی، مدیر مدرسه نصرت در شهر همدان بوده است. رمان عشق و سلطنت او ظاهرا در سال 1334 قمری نوشته شد و سه سال بعد در همدان به چاپ رسید.آقای چایکین، نویسنده شرحی مختصر درباره ادبیات فارسی نوین، که به زبان روسی در مسکو چاپ و منتشر شده، از رمان شیخ موسی خبر نداشته و، در این نوشته خود، اثر صنعتی زاده به نام دامگستران یا انتقامخواهان مزدک را، که در سال 1921 در بمبئی منتشر شده، نخستین رمان تاریخی معرفی کرده است. نظر برتلس نیز در تحقیق او درباره «رمان تاریخی قرن بیستم فارسی» - که می نویسد این رمان را صنعتی زاده در زمانی که بیش از چهارده سال سن نداشته نوشته اما در سال 1921 در بمبئی سپس در سال 1304 در تهران به چاپ رسانده - همین است.

موضوع تحقیق حاضر بررسی هم ارزی ساختاری بین ساختار زیبایی شناختی رمان تاریخی اشک سبلان نوشته ابراهیم دارابی و ساختار ذهنی نویسنده و ایدئولوژی طبقه متوسط در زمان آفرینش آن است. این اثر ادبی بر اساس روش ساخت گرایی تکوینی گلدمن در دو سطح دریافت و تشریح بررسی شده است. نتایج حاصل از دریافت و تشریح این اثر ادبی حاکی از آن است که دغدغه نویسنده بررسی علل ناکامی و کامیابی جنبش های اجتماعی دوران پهلوی دوم بوده است. ساختار زیبایی شناختی و کلیت رمان اشک سبلان دلالت بر مبارزات مردم ایران و سرگذشت جنبش های اجتماعی دارد که در آن، روابط متقابل اجزای آن، یعنی تقابل و همکاری گروه ها و طبقات اجتماعی، ایدئولوژی طبقه متوسط و دخالت بازیگران خارجی، کامیابی و ناکامی این جنبش ها را رقم می خورد.

محمدباقر خسروی (ف: 1338 ه. ش) ازجمله نویسندگان برجسته حوزه داستان های تاریخی است. رمان شمس و طغرا، مهم ترین اثر وی است که وقایع آن مربوط به دوران حکومت مغولان است. نویسنده در این کتاب به مسألة عشق و قوانین سخت مغولان در امر ازدواج اشاره کرده است. در این اثر داستانی عشق جریانی کاملاً معقول و منطقی دارد همراه با استواری و وفاداری، با همه خواسته ها و تمنّاهای یک عاشق که سرانجام به ازدواج می انجامد و تضادها و دوگانگی ها به وسیله کیمیای عشق به یگانگی و وحدت تبدیل می شود. با توجه به اهمیّت رمان های تاریخی در این نوشتار ساختار داستان تاریخی عاشقانه شمس و طغرا به شیوه توصیفی تحلیلی بحث و بررسی شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که پرورش شخصیت ها، روابط علّت و معلولی قوی میان حوادث، فضاسازی، صحنه پردازی، گفت وگوهای متنوّع و متناسب با وضعیت موجود، انواع کشمکش ها و بهره گیری از اغلب عناصر داستانی، شمس و طغرا را مجموعه ای بسیار منسجم و کارآمد در زمینة داستان پردازی قرار داده است.

رمان تاریخی، در اروپای قرن نوزدهم، نخستین بار با نگارش وی ورلی اثر والتراسکات متولد شد. این نوع ادبی نوین که در آغاز در انگلستان و به خصوص فرانسه، به سرعت از طریق ترجمه، راه خود را به حوزه زبان و فرهنگ فارسی گشود و به محض فراهم شدن شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در ایران، تقریباً شبیه آنچه در فرانسه رخ داده بود، ایرانیان نیز به تقلید از نویسندگان مشهوری چون ویکتورهوگو، الکساندر دوما و جرجی زیدان به نوشتن رمان تاریخی پرداختند و در طی چند دهه نخست پس از انقلاب مشروطه، دهها رمان تاریخی به زبان فارسی نوشتند. در این مقاله برآنیم تا بدانیم که اولاً عنصر ترجمه تا چه حد در پیدایش رمان تاریخی در ایران مؤثر بوده است؟ دوم اینکه چرا ایرانیان در عصر مورد نظر، بیش از هر کشوری به فرانسه و فرهنگ و ادب آن توجه کرده اند؟سوم اینکه، دلایل عمده گرایش مترجمان ایرانی در رویکرد به آثار دوما و جرجی زیدان و ترجمه این آثار چه بوده است؟ چهارم اینکه، مترجمان در انتخاب کتاب برای ترجمه چه ملاکهایی را در نظر داشته اند. و بالاخره اینکه، نقش و کارکرد ترجمه های اولیه در شکل گیری و تکوین جریانهای مختلف ادبی و فرهنگی معاصر، به خصوص تکامل نثر فارسی امروز، چه بوده است. در پایان، ضمن بررسی و تحلیل موارد ذکر شده و تعیین نقش ترجمه در شکل گیری جریانهای ادبی نوین، به این نکته دست یافته ایم که پیدایش رمان تاریخی در ایران، به عنوان یکی از مطرح ترین ژانرهای ادبی در فاصله سالهای نخستین انقلاب مشروطیت و دهه های واپسین، بیش از هر عامل دیگر، از جریان ترجمه تأثیر پذیرفته است و مانند دیگر انواع ادبی نوین فارسی، تابعی است از متغیر ترجمه در ایران.

موضوع پژوهش حاضر، چگونگی استفادۀ رمان نویسان از رخدادهای تاریخی است؛ این­که کیفیت استفاده از رویدادهای تاریخی در رمان های رئالیستی، مدرن و پسامدرن چگونه است؟ از هر یک از این شیوه های نویسندگی، به ترتیب یک رمان برگزیده ایم: داستان یک شهر، سرخِ سفید، دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد. چارچوب نظری پژوهش، دیدگاه «هوش روایی» رندال و «تحلیل گفتمان» لاکلائو و موفه است. در داستان یک شهر، هوش روایی در تعیین، گزینش یا حذف و تغییر رخدادها مؤثر است. در مسائل موردِعلاقۀ نویسنده، گفتمان حزبی و ایدئولوژیک باعث شده جزئیات رخدادها نقل یا برجسته شود هم­چنان که در موارد ناپسند، طرد و حذف و سکوت، کاربرد بیشتری یافته است. نویسنده در رمان سرخِ سفید، متناسب با علاقۀ خود و ضرورت های درونمایه به جعل در تاریخ، حذف، تقلیل یا برجسته سازی شخصیت ها و نقش های افراد یا جریان های سیاسی در رخدادها می پردازد. در رمان دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد، نویسنده چارچوب های تاریخی را به کار می گیرد تا تاریخ داستانی بنویسد. سیاست و تدبیر کشور را به روابط خانوادگی تقلیل می دهد و آن را به عنوانِ نمو نه ای از ذهنیت و عملکرد سیاست­مداران نقل می کند.

زینوی به ته م اثری ادبی، در ژانر رمان تاریخی است که وقایع یک برهۀ تاریخیِ خاص از جامعۀ کردستان را روایت می کند. هدف این پژوهش، خوانش این اثر به منظور فهم آن مقطع تاریخی از دریچۀ چگونگی مداخلۀ نیروهای هژمونیک در زیست جهان سوژۀ کُرد است. روش تحلیلِ متن، خوانش لوکاچی است و رمان «زینوی به ته م» با معیار نمونه گیری هدفمند انتخاب شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد، این اثر ادبی با اتکا به برخی تمهیدات محتوایی مانند: تقدیرگرایی، اسطوره سازی، طبیعت گراییِ رمانتیک و نمادپردازی که از زیست جهان مردم معمولی آن برهۀ تاریخی برگرفته است، درصدد نشان دادن فهمی انتقادی از نقش ساختارهای سلطه در برساخت زیست جهان سوژۀ کُرد است؛ اما به سبب پایبند نبودن به قواعد رئالیستیِ حاکم بر ژانر رمان تاریخی، گاهی به دام فروکاست گرایی می افتد و با ساده سازی آنتاگونیسم های اجتماعی در قالب دوگراییِ خیر و شر، اسیر همان اسطوره هایی می شود که خود درصدد نقد آنها بوده است. رمان به بازتولید اسطوره ­هایی کمک می کند که بر وضعیت متناقض تاریخی سرپوش نهاده­ اند.

شخصیّت از نظر سیمور چتمن، نظریه پرداز و منتقد معاصر؛ دارای چنان اهمیّت محوری است که در پیوند دیگر ارکان داستان برای شکل گیری روایت و درگیرکردن ذهن مخاطب با موقعیّت سازی، گره گشایی و حادثه آفرینی نقش اساسی دارد. نظری در برابر نظر فرمالیست ها و ساختارگرایان. از نظر او شخصیّت است که کنش و موقعیّت را می سازد و نه بالعکس؛ و در این مورد فرقی میان داستان های کلاسیک و نو وجود ندارد. پژوهش تحلیلی حاضر از رمان تاریخی امینه بر اساس نظریة چتمن نشان می دهد که دیگر عناصر داستانی نیز مانند اشیاء، مکان و زمان، کنش ها و ... بر پایة حضور او به فرم و منطق داستانی می رسند و ابعاد رفتارش گفتمان ذهنی و جهان معنایی داستان را توجیه پذیر و باورمند می سازد. این کنش فعّال شخصیّتی از زنان ایران در قرن دوازدهم فراتر از رفتار اجتماعی- سیاسی بسیاری از مردان نیز قرار می گیرد؛ چرا که این بانو از یک سو به فکر جنگ با دشمنان خارجی مانند افغان هاست و از دیگر سو با شخصیّت های متعدّد تأثیرگذار در تاریخ و سرنوشت کشور مانند کریم خان، نادر، آغامحمّدخان و ... در ارتباط است. او هم به دیپلماسی با خارجیان می پردازد، هم در فکر تجارت، اندیشه ورزی و ساختن ذهنیّتی روشنفکرانه و احیاگر حقوق ملی و اجتماعی نیز هست.